Αριστουργήματα στους εξωτερικούς τοίχους των κτιρίων της Ευρώπης τον 13ο και 16ο αιώνα.

Η τοιχογραφική διακόσμηση των εξωτερικών προσόψεων των κτιρίων στην Ευρώπη από τον 13ο έως και τον 16ο αιώνα - η περίπτωση των sgraffito και των πλακιδίων προσελάνης.

                     

 Αριστουργήματα στους  εξωτερικούς τοίχους των κτιρίων της Ευρώπης τον 13^ο  και 16^ο αιώνα.

       Η  τοιχογραφική διακόσμηση των εξωτερικών προσόψεων των κτιρίων στην Ευρώπη από τον 13^ο  έως και τον 16^ο  αιώνα - η περίπτωση  sgraffitoκαι των πλακιδίων προσελάνης.

       Η διακόσμηση των εξωτερικών προσόψεων των κτιρίων σε όλη την Ευρώπη που αποτελούν σημείο αναφοράς και θαυμασμού των επισκεπτών στις παλιές ιστορικές πόλεις της Ευρώπης. Είναι τα γκράφιτι της εποχής τους αλλά με τεχνικές μοναδικές για την εποχή τους. 

          Συχνά δημιουργήθηκαν για συγκεκριμένες αιτίες, επαγγελματικές, εορταστικές, προσωπικές  αλλά και πρακτικές για την ενοποίηση πολλών κτιρίων που βρίσκονταν στον ίδιο χώρο. Κυριολεκτικά «έντυναν» με ομοιομορφία ,ομοιογένεια τους όγκους των κτιρίων δίνοντας τους και μια αισθητική.

     Η διακόσμηση με χρώμα των εξωτερικών  προσόψεων ή τμημάτων των κτιρίων είναι μια τεχνική που ανάγεται από τους αρχαίους χρόνους.

     Από το 1300 και τις αρχές της Αναγέννησης μέχρι και το Μπαρόκ  η  διακόσμηση των κτιρίων σε πολλές Ευρωπαϊκές χώρες έγινε μια  διαδεδομένη συνήθεια  με διάφορες τεχνοτροπίες.

Τεχνοτροπίες

 

     1^η  Η τεχνοτροπιά buon fresco (δηλαδή φρέσκο γύψο, πάνω στον οποίο εφαρμόζεται η χρωστική όσο είναι νωπός, νωπογραφία), ή σε ορισμένες περιπτώσεις fresco secco (σε στεγνό τοίχο με συγκολλητικό μέσο,  ξηρογραφία).

     Συχνά το φόντο χρωματίζεται με πιο έντονες γήινες αποχρώσεις, ενώ οι μορφές αποδίδονται σε λευκά ή πιο απαλά χρώματα. Άλλες φορές χρησιμοποιούνται πολλών ειδών χρώματα και πρόκειται για πραγματικούς πίνακες. 

     Η πρακτική της ζωγραφικής τοιχογραφιών στις προσόψεις των παλατιών με fresco  έγινε δημοφιλής τον 16ο αιώνα. Ωστόσο, λίγα παραδείγματα σώζονται και  σχεδόν κανένα δεν είναι σε καλή κατάσταση. Πολλά από αυτά  συντηρήθηκαν με σύγχρονες μεθόδους.

     2^η Η τεχνοτροπία (trompe-l'œil στοιχεία — δηλαδή "ζωγραφισμένες ψευδαισθήσεις γλυπτών") είναι πολύ διαδεδομένη την εποχή της Ύστερης Αναγέννησης ή των Μανιεριστών (τέλη 1500 – αρχές 1600).

Η ζωγραφική αποδίδει συχνά  με τον τρόπο αυτό ψευδοαρχιτεκτονικά στοιχεία (όπως οι κορνίζες, τα παραπετάσματα, τα "ψεύτικα" αγάλματα), πράγμα κοινό  ήδη από την  Αναγεννησιακή αρχιτεκτονική διακόσμηση.

    3^η Η τεχνοτροπία  "sgraffito" (σγκαφίτο), μια τεχνική της Αναγέννησης όπου αφαιρείται η επιφάνεια από στρώσεις σοβά, δημιουργώντας σχέδια με αντίθεση χρώματος.

     Η τεχνική αυτή  περιγράφεται από τον Giorgio Vasari ως συνδυασμός ζωγραφικής και χαρακτικής . Η τεχνική Sgraffito (από το ιταλικό "sgraffiare", που σημαίνει «ξύνω») είναι μια διακοσμητική τεχνική τοιχογραφίας ή κεραμικής, που βασίζεται στη χάραξη στρωμάτων επιχρίσματος διαφορετικού χρώματος για να αποκαλυφθεί το υποκείμενο χρώμα και να δημιουργηθούν σχέδια, παραστάσεις ή μοτίβα. Είναι μια μέθοδος χάραξης πάνω σε επιφάνεια σοβά ή κεραμικού, όπου έχουν απλωθεί δύο ή περισσότερα στρώματα διαφορετικού χρώματος. Χαράζοντας το ανώτερο στρώμα, αποκαλύπτεται το από κάτω και έτσι δημιουργείται σχέδιο με έντονη χρωματική αντίθεση.

Διαδικασία (για τοίχους) sgrafitto

Προετοιμασία επιφάνειας:

Πρώτο στρώμα σοβά (συνήθως αλλά όχι πάντα σκούρο) εφαρμόζεται και αφήνεται να στεγνώσει.

          Δεύτερο στρώμα        Ένα λεπτότερο, ελαφρύτερο στρώμα σοβά (συνήθως λευκό ή ανοιχτόχρωμο) απλώνεται από πάνω όσο το πρώτο είναι ακόμα νωπό ή ελαφρώς νωπό.

          Χάραξη (scratching):

Όσο το πάνω στρώμα είναι ακόμα υγρό, οι τεχνίτες «ξύνουν» σχέδια ώστε να αποκαλυφθεί το σκούρο χρώμα από κάτω.

Χρησιμοποιούνται εργαλεία όπως αιχμηρές σπάτουλες, χτένες, ή ακόμα και καλάμια.

Χαρακτηριστικά της τεχνικής

1ον Υψηλή αντοχή στον χρόνο (ειδικά όταν γίνεται σε νωπό σοβά).

2ον Καθαρά γραμμικά σχέδια με μεγάλη λεπτομέρεια.

3ον Γεωμετρικά μοτίβα, φυτικά σχέδια, αλλά και σκηνές από την καθημερινότητα ή τη θρησκεία.

4ον Μειωμένη χρωματική παλέτα συνήθως διχρωμία άσπρο  με μαύρο ή ώχρα με κάποιο σκούρο χρώμα - άσπρο,ώχρες, κεραμιδί και γκρι- υποστηρίζουν την τεχνική sgraffito

 

Αυτές οι μαυρόασπρες διακοσμητικές παραστάσεις στις προσόψεις των κτιρίων που βλέπουμε κυρίως σε μεσαιωνικές πόλεις, ειδικά στη Γερμανία, την Ελβετία και τη βόρεια Ιταλία, σχετίζονται κυρίως με δύο βασικούς λόγους: αισθητική και οικονομία.

Συνοπτικά

1. Απομίμηση Πλούσιων Υλικών

     Οι μαυρόασπρες παραστάσεις, συχνά ζωγραφισμένες με τεχνική "Sgraffito", προσπαθούσαν να μιμηθούν την εμφάνιση πέτρας, ανάγλυφων ή μαρμάρινων διακοσμήσεων. Επειδή αυτά τα υλικά ήταν ακριβά και δύσκολα στη μεταφορά, ειδικά για τους λιγότερο εύπορους πολίτες ή σε περιοχές χωρίς φυσική πέτρα, οι ζωγραφικές απομιμήσεις ήταν ένας έξυπνος τρόπος να κάνουν τα κτίρια να φαίνονται πιο ακριβά και επιβλητικά.

2. Οικονομία και Πρακτικότητα

     Η χρήση μαυρόασπρων αποχρώσεων (συνήθως ασβέστης και κάρβουνο ή σκούρες γήινες χρωστικές) ήταν φθηνότερη και πιο ανθεκτική. Η τεχνική εφαρμοζόταν πάνω στον νωπό σοβά, και αυτό βοηθούσε να κρατήσει περισσότερο.

3. Καλλιτεχνική Έκφραση & Συμβολισμός

     Σε πολλές περιπτώσεις, οι παραστάσεις δεν ήταν απλώς διακοσμητικές: περιλάμβαναν σύμβολα, σκηνές από τη Βίβλο, μυθολογικά θέματα ή γεωμετρικά μοτίβα που μετέφεραν μηνύματα ή εξυπηρετούσαν κοινωνικούς σκοπούς (π.χ. να δείξουν κύρος ή πίστη του ιδιοκτήτη).

4. Τοπικές Παραδόσεις

     Σε περιοχές όπως η Τοσκάνη, το Τιρόλο ή η Βαυαρία, αναπτύχθηκαν τοπικές τεχνικές και στυλ — και μερικά κτίρια διατηρούνται μέχρι και σήμερα με αυτά τα σχέδια, που έχουν γίνει πλέον μέρος της πολιτιστικής τους ταυτότητας.

     Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της τεχνικής sgraffito στην Ευρώπη. Το Παλάτι Schwarzenberg, στην Πράγα της Τσεχίας, χτισμένο μεταξύ 1545 και 1567, διαθέτει πρόσοψη καλυμμένη με γεωμετρικά μαυρόασπρα μοτίβα που μιμούνται τρισδιάστατους κυβόλιθους. Η διακόσμηση καλύπτει περίπου 7.000 τ.μ. και αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της Αναγεννησιακής αρχιτεκτονικής της Κεντρικής Ευρώπης.

4^η Η τεχνοτροπία του ξυστού. Στα Μεσαιωνικά χωριά της Χίου στην Ελλάδα , όπως το Πυργί, οι προσόψεις των σπιτιών είναι διακοσμημένες με τη μοναδική τεχνική ξυστού, που αποτελεί ελληνική παραλλαγή του sgraffito.

     Οι γεωμετρικές μαυρόασπρες παραστάσεις δημιουργούνται με χάραξη στον σοβά και αποτελούν σημαντικό στοιχείο της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Ουσιαστικά είναι ένα sgraffitoπάντα με  καθαρό μαύρο κονίαμα κάτω και το  λευκό κονίαμα πάνω και ξύσιμο για να εμφανιστούν επαναλαμβανόμενα γεωμετρικά μοτίβα (ρόμβοι, γραμμές, φύλλα).

     Η παράδοση αυτή παραμένει ζωντανή έως σήμερα και αποτελεί στοιχείο της τοπικής πολιτισμικής ταυτότητας. Στη σημερινή εποχή από  τα στοιχεία που έχω δυστυχώς , υπάρχει μόνο ένας τεχνίτης στο νησί επειδή δεν εφαρμόζεται πλέον η τεχνική λόγω της επικράτησης των νέων αρχιτεκτονικών λύσεων .

Το περίφημο "Fürstenzug" (Η Πομπή των Πριγκίπων) στη Δρέσδη της Γερμανίας. 

    Τέλος αξίζει  σαν ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο σε αυτήν την ενότητα  και η τοποθέτηση  κεραμικών, πορσελάνινων πλακιδίων υψηλής καλλιτεχνικής αξίας σε πολλά κτίρια στην Ευρώπη στη προσπάθεια να υπάρξει ένα αποτέλεσμα που θα παρέμενε χωρίς φθορές.

    Το περίφημο "Fürstenzug" (Η Πομπή των Πριγκίπων) στη Δρέσδη της Γερμανίας.

   Πρόκειται για μια τεράστια τοιχογραφία μήκους περίπου 102 μέτρων και ύψους 10 μέτρων που απεικονίζει μια πομπή 35 πριγκίπων, δουκών και εκλεκτόρων της Σαξονίας, μαζί με στρατιώτες, μουσικούς και άλλα ιστορικά πρόσωπα.

     Αν και μοιάζει με ζωγραφική τοιχογραφία, δεν είναι βαμμένη στον τοίχο με τη συνήθη τεχνική fresco  αλλά  φτιαγμένη με πορσελάνινα πλακίδια! Τοποθετήθηκαν μεταξύ 1904–1907 για να αντικαταστήσουν την αρχική τοιχογραφία του Wilhelm Walther, που είχε φθαρεί λόγω καιρικών συνθηκών.

    Το έργο είναι μνημειώδες και  αποτελείται από περίπου 23.000 πλακίδια από πορσελάνη Meissen, μια από τις πιο διάσημες πορσελάνες της Ευρώπης. Είναι το μεγαλύτερο έργο πορσελάνης στον κόσμο!

    Η απόδοση , το στυλ, θυμίζει αναγεννησιακή και νεοκλασική χαρακτική, με γραμμικά, μονόχρωμα στοιχεία, και παραστατική, ρεαλιστική απεικόνιση προσώπων και αλόγων. Παρότι είναι σε αποχρώσεις του γκρι/μαύρου πάνω σε κιτρινωπό φόντο, δηλαδή σαν τριχρωμία με διαβάθμιση, έχει εξαιρετική αναλυτική λεπτομέρεια και πλαστικότητα. Αποτελεί ένα σπουδαίο έργο τέχνης.

Θα ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρον να υπήρχε  εκδοτικό ενδιαφέρον για  μια αναλυτική φωτογραφική και ιστορική  παράθεση των όλων των  χαρακτηριστικών   κτιρίων της Ευρώπης , με ζωγραφικές εξωτερικές  διακοσμήσεις, γιατί πραγματικά είναι πολύ ενδιαφέρουσες εικαστικά και έχουν και συνήθως απρόσμενα  ενδιαφέρουσες  ιστορίες   κατά περίπτωση για τους λόγους που δημιουργήθηκαν.

ΥΓ Υπάρχει μια  εξαιρετική παράσταση στη Βενετία με μια εξωτερική τοιχογραφία που απεικονίζει  μάλλον την Ναυμαχία του Λεπάντο για την οποία δεν υπάρχει καμία επίσημη αναφορά στην αναζήτηση που έγινε . Παρά την προσπάθεια να εντοπιστούν πληροφορίες δεν υπάρχει κανένα στοιχείο παρά το ότι την έχω δει ο ίδιος προσωπικά αλλά και υπάρχει στους τουριστικούς οδηγούς! 

Βιβλιογραφία ενδεικτικά : Τεύχη περιοδικού Αρχιτεκτονική, Περιλήψεις φροντιστηριακών Εργασιών της Έδρας Αρχιτεκτονικής  Μορφολογίας και Ρυθμολογίας του καθηγητή κ. Π. Α. Μιχελή από τον τόμο «Το Ελληνικό Λαϊκό σπίτι» Α , έκδοσις  Ε.Μ.Π 1960 Τα Μεσαιωνικά χωριά της Χίου  Σπουδασταί  Αρχιτέκτονες: Α. Λαμπάκης- Χ. Μπούρας.

Giorgio Vasari’s Fine Arts From the Vite of 1550: The Splendor of Creativity and Design Liana De Girolami Cheney SIELAE, Universidad de Coruña, Spain, ChatGPT,

La tecnica della pittura  dai tempi preistorici ad oggi. Leone  Augusto Rosa  seconda edizione Societa editrice libraria Milano 1949

Wikipedia

Οι φωτογραφίες είναι από το διαδίκτυο από ελεύθερους ιστοτόπους ,  με  την επιφύλαξη τυχόν δικαιωμάτων.

Ιστότοποι που  περιέχουν πληροφορίες για κάθε κτίριο χωριστά που εικονίζεται με την αλίευση των αντίστοιχων πληροφοριών τμηματικά.

Γκολφινόπουλος Χάρης Ζωγράφος  Αγιογράφος  μέλος του ΕΕΤΕ   

 

                                              © Γκολφινόπουλος Χαράλαμπος, 2025. Με επιφύλαξη παντός δικαιώματος.