Deposizione” di Rosso Fiorentino γνωστή και ως “Deposizione di Volterra”
Μερικοί πίνακες στην ιστορία της τέχνης αποτελούν «διαμάντια» μοναδικά αλλά όχι τόσο γνωστά στο πλατύ κοινό. Ένας τέτοιος μοναδικός πίνακας που προσωπικά θεωρώ εξαιρετικό και ξεπερνά τα όρια της εποχής του είναι: Η «αποκαθήλωση» του Rosso Fiorentino στην Pinacoteca Civica στο παρεκκλήσι της Volterra.1
Ο καλλιτέχνης είναι μόλις 25 χρονών και για πολλούς, έχει ήδη δημιουργήσει το καλύτερο έργο του, πέραν πάσης αμφιβολίας και πέραν των άλλων εξαιρετικών έργων που θα ακολουθήσουν αργότερα.
Ούτε και ο ίδιος ο Rosso Fiorentino , στο μεταγενέστερο μέρος της καριέρας του, δεν θα επαναλάμβανε αυτόν τον εαυτό του παρόμοια εικαστικά, με τόση έντονη μανία και ορμή. Ενδεχομένως ίσως λόγω ηλικίας λειτούργησε περισσότερο ελεύθερος από τα πλαίσια που συνάντησε αργότερα από τους ομότεχνους του.
Ένα αριστούργημα του μανιερισμού της Φλωρεντίας , ζωγραφισμένο το 1521 από τον Ρόσο Φιορεντίνο έναν από τους ακολούθους της Σχολή Σιένας , γνωστός για την αντίθεση του στη σχολή της αναγέννησης που υπέστηκε μεγάλη ταλαιπωρία για τις πρωτοπόρες θέσεις του στο σχέδιο και στο χρώμα (αντικλασική τάση αρχών 16ου ).2
Χαρακτηριστική η ασύμμετρη και άτακτη σύνθεσή του, που κάνουν τη σκηνή ταραγμένη και δραματική. Παρόλο που η εσωτερική δυναμική είναι ισορροπημένη, η σκηνή φαίνεται άτακτη. Οι πόζες των χαρακτήρων είναι ιδιαίτερες, οι όγκοι είναι λίγο γωνιακοί και τα υφάσματα είναι τόσο περίτεχνα που φαίνονται ψεύτικα . Ο καλλιτέχνης αν και μοιάζει στις τεχνικές του με τον Ποντόρμο , διαφέρει από αυτόν γιατί στο έργο του αναδεικνύει έναν πολύ πιο έντονο αντινατουραλισμό .
Στην Αποκαθήλωση του, (την κάθοδο του σώματος του Ιησού από τον σταυρό όπως περιγράφεται στο Ευαγγέλιο του Ματθαίου) ο Rosso Fiorentino πέτυχε το δράμα χάρη στη γωνιακή διάταξη των μορφών και των αντικειμένων, που δημιουργεί ένα αιχμηρό αποτέλεσμα, με την ασυγκράτητη κίνηση σε ορισμένες από τις φιγούρες και τα έντονα, κοκκινωπά μέσα από ιριδισμούς και οι αντιπαραθέσεις συμπληρωματικών τόνων χρώματα , που ξεχωρίζουν μέσα στον ομοιόμορφο ουρανό. Στο κάτω μέρος το φως γίνεται πιο αφηρημένο και λιγότερο αιχμηρό εσκεμμένα. Όλο το έργο χωρίζεται σε δύο επίπεδα το πάνω σκληρό με ορμή και βία και το κάτω απόγνωση και θρήνος. Τεχνικά ανάλογα και το φως σκληρό πάνω με εξπρεσιονιστικά στοιχεία ,απαλό ,καθαρό χωρίς σχεδόν διαβάθμιση ,παγωμένο στο κάτω επίπεδο. Η σκηνή απεικονίζεται το σούρουπο με έναν και έχει μια ένταση και δραματική φόρτιση που δεν έχει αναπαρασταθεί ποτέ πριν. Ένα παγωμένο ,βαρύ ,μολυβένιο ,μεταλλικό φως παρεμβαίνει στις φόρμες και συνεισφέρει γλυπτικά στοιχεία στις φιγούρες.
Ένας τεράστιος ξύλινος σταυρός, όπου βρισκόταν κάποτε το σώμα του Ιησού, δεσπόζει στη σκηνή, περιτριγυρισμένος από πολλές συγκινημένες φιγούρες. Το σώμα του Ιησού φαίνεται να γλιστράει από το σταυρό και οι άντρες γύρω του, όρθιοι σε σκάλες, αγωνίζονται να τον στηρίξουν, με τεταμένες εκφράσεις και πρόσωπα γεμάτα άγχος. Η συστροφή των σωμάτων και των προσώπων προσθέτει στην ακραία έξαρση: το πρόσωπο του γέρου που κοιτάζει κάτω από την κορυφή του σταυρού είναι τεταμένο σαν μάσκα. Η ασύμμετρη διάταξη των σκαλοπατιών προκαλεί μια βίαιη κίνηση , που τονίζεται από την αστάθεια των σκαλοπατιών καθώς οι άνδρες αφαιρούν το σώμα του Χριστού από το σταυρό, ενώ το φως κομματιάζει ζωηρά τη σκηνή από τα δεξιά, δημιουργώντας μια σκληρή πρόσκρουση σαν chiaroscuro.
Τι αντιπροσωπεύει η «Αποκαθήλωση» του Ρόσο Φιορεντίνο;
Ο πίνακας αντιπροσωπεύει επίσης την απόγνωση της στιγμής , ειδικά στο κάτω μέρος του έργου, όπου γυναίκες και νέοι απεικονίζονται να κλαίνε ή σκυμμένοι από τον πόνο.
Για να δημιουργήσει την αποκαθήλωση, ο Rosso Fiorentino εμπνεύστηκε από τα έργα του Michelangelo και του Raphael . Από τον Michelangelo ο καλλιτέχνης παίρνει τη σύνθεση της σκηνής, τη χρήση του χρώματος και το στυλ των σωμάτων, με ιδιαίτερες πόζες, γωνιακά σχήματα και πρόσωπα τόσο περίτεχνα που φαίνονται σαν μάσκες, ενώ χρησιμοποιεί το στυλ του Raphael για να δημιουργήσει τις χαριτωμένες στάσεις των γυναικών που υποστηρίζουν την Παναγία.
Οι χαρακτήρες που υπάρχουν στη σκηνή της Αποκαθήλωσης
Εκτός από τον Ιησού, στον πίνακα του Ρόσο Φιορεντίνο για τη μορφή του οποίου λέγεται ότι χρησιμοποιήθηκε πορτρέτο του Ρινιέρι (άρχοντας της Sassetta που είχε άσχημο τέλος) διακρίνονται πολυάριθμοι χαρακτήρες, χωρισμένοι στο πάνω μέρος της σκηνής και στο κάτω μέρος, στη βάση του σταυρού. Στο πάνω μέρος της σκηνής είναι ο Νικόδημος και ο Ιωσήφ από την Αριμαθαία , οι δύο μορφές που ασχολούνται περισσότερο με την τοποθέτηση του σώματος κάτω χωρίς να το αφήσουν να πέσει. Έχουν μια ένταση και μια σχεδόν κτηνώδη ,ανατριχιαστική εμφάνιση χωρίς προσχήματα. Ένας τρίτος άνδρας στηρίζει τα πόδια του Ιησού και απεικονίζεται από πίσω. Στη βάση του σταυρού είναι μια Μαρία που κλαίει , ντυμένη στα μαύρα και στηριζόμενη από δύο γυναίκες. Στα πόδια της η Μαρία Μαγδαληνή γονατίζει και την αγκαλιάζει. Αυτή η αγκαλιά είναι μια ασυνήθιστη λεπτομέρεια, μάλιστα στους πίνακες η Μαγδαληνή απεικονίζεται πάντα γονατισμένη ενώ αγκαλιάζει το σώμα του Ιησού.
Στη δεξιά πλευρά της σκηνής είναι ο Ιωάννης ο Απόστολος , με το πρόσωπό του κρυμμένο στην απόγνωση αποστρέφεται τη σκηνή. Η αντίθετη κίνηση ανάμεσα σε τμήματα του πίνακα, συνήθης στο μανιερισμό ανάμεσα στις φιγούρες δημιουργεί ένταση και στο έργο αυτό εντείνεται περισσότερο από την απόκρυψη των περισσοτέρων προσώπων ή και την μειωμένη έκθεση τους.
Πρωτεύοντα ρόλο έχουν οι φόρμες που σχηματίζουν τα σώματα και τα φορέματα ακόμα και τα κενά στο λυκόφως του φωτός που αποκτούν δική τους υπόσταση σαν αισθητικές αξίες όπως έντονα παρατηρεί κανείς στο λαμπρό κόκκινο της Μαγδαληνής. Σχεδόν όλα τα χρώματα έχουν ανοιχτεί με άσπρο (μόλυβδου) στέκονται λαμπερά και αυτούσια ζωγραφικά. Από τις καλύτερες στιγμές του αυτούσιου μανιερισμού όπου η τέχνη προηγείται του θέματος! 3
Πίσω από τον Ιωάννη, ένας νεαρός κρατά μια από τις δύο σκάλες, ενώ στα δεξιά του Ιωάννη, σε ένα λόφο στο βάθος, διακρίνονται κάποιες μακρινές μορφές , πιθανώς οι Ρωμαίοι στρατιώτες που σταύρωσαν τον Ιησού. Τα χρώματα έχουν τοποθετηθεί με φειδώ και καθαρά, το σχέδιο φτάνει σε κορυφές εξπρεσιονισμού που συνορεύουν με την καρικατούρα,3 φέρνοντας στο μυαλό ακόμη και τη γερμανική τέχνη του εικοστού αιώνα με μια νύξη σχεδόν ασέβειας και άρρητης κωμωδίας.
Είναι μια μορφή διαμαρτυρίας ενάντια στην κανονική εξιδανίκευση της ανθρώπινης φιγούρας της Αναγέννησης, ένα διάλειμμα, ίσως ασυνείδητο, προς μια πιο παράξενη τέχνη, που δεν φοβάται να είναι μερικές φορές σκληρή και παραμορφωτική.
Αρχικά το έργο έπεσε σε αφάνεια για πάρα πολλά χρόνια καθώς αντιμετωπίστηκε με αμηχανία, Μεταγενέστερα το έργο έχει επιτύχει τεράστια επιτυχία όλα αυτά τα χρόνια. Έχει αναφερθεί σε λογοτεχνικά έργα και μεταγενέστερα σε ταινίες.
Ο Ρόσο Φιορεντίνο όπως ο Ποντόρμο , ο εικαστικός ομόλογός του για πολλά χρόνια, ήταν μαθητής του Αντρέα ντελ Σάρτο και ήταν, από πολλές απόψεις, επαναστάτης ενάντια στους κλασικιστικούς περιορισμούς που βρίσκονταν τώρα σε κρίση. Ξεκινώντας από τις ισορροπημένες κατασκευές του σχετικά με τη ζωή του Κυρίου , ώθησε τις φόρμες εκφράζοντας έναν ανήσυχο και βασανισμένο κόσμο. Ένας πρωτότυπος και αντικομφορμιστής καλλιτέχνης, έτυχε χλιαρής αναγνώρισης στη Φλωρεντία και τη Ρώμη προτού καταφύγει στην επαρχία Ουμβρίας-Τοσκάνης. Ο καλλιτέχνης είναι ένας από τους βασικούς ιδρυτές της Σχολής του Fontainebleau βρέθηκε δηλητηριασμένος ,έχουν γραφτεί πολλές εικασίες αλλά μάλλον αποκλείεται η αυτοκτονία. Ο αντίζηλος του Φραντσέσκο Πριματίτσο κατέστρεψε πολλά έργα του γιατί όσο ζούσε ο Ροσο Φιορεντίνο ,τον είχε ρίξει στην αφάνεια ενώ μετά το θάνατο του επανήλθε και ανέλαβε τις εργασίες στη σχολή του Fontainebleau.
Παραρτήματα
1.“Deposizione” di Rosso Fiorentino γνωστή και ως “Deposizione di Volterra” η “Deposizione dalla croce είναι μια ελαιογραφία σε πάνελ που δημιουργήθηκε το 1521 από τον μανιεριστή ζωγράφο Ρόσο Φιορεντίνο, ο οποίος έζησε μεταξύ 1495 και 1540. Το πάνελ, έχει διαστάσεις περίπου 4 x 2 μέτρα και συντηρήθηκε το 2021
2. Οι εκπρόσωποι της ζωγραφικής Σχολής της Σιένας που άκμασε από το 13ο ως το 15ο αιώνα. ανταγωνίζεται για ένα διάστημα της σχολή της Φλωρεντίας (η πτώση της πόλης τερμάτισε και την πορεία της) διακρινόταν για τη συμπάθειά της προς τη διακοσμητική ομορφιά και τη χαριτωμένη κομψότητα της Όψιμης Γοτθικής τέχνης όπως και των «σκληρών» χαρακτικών του Albrecht Dürer από τα οποία και επηρεάστηκε.
3. Ο μανιερισμός στη ζωγραφική παραβιάζει κατάφορα την έννοια του Ντεκόρουμ. Η δεξιοτεχνία των γυμνών σωμάτων αδιαφορεί για την αγιότητα των μορφών και τη λειτουργία τους μέσα στο χώρο της εκκλησίας .Ο Μ. Άγγελος γράφει ο επίσκοπος Franco, «είναι ένα θαύμα της φύσης. Θα τον τιμούσα όμως περισσότερο αν όλα αυτά τα γυμνά δεν κοσμούσαν εκκλησίες, αλλά σπίτια ή κήπους….Έτσι καλλιεργεί την τέχνη σε βάρος της πίστης»
Πηγές βιβλιογραφία αναφορές άρθρα φωτογραφίες: Στα άρθρα: "Rosso Fiorentino's Deposition: a chilling hallucination" finestresullarte , στο Elle Decor “Deposizione” Rosso Fiorentino, Artuu ,στο Περιοδικό Αλεξάντερ Ρίβα Ποιος σκότωσε τον Ρόσο Φιορεντίνο; Αρσενικό και παλιές μνησικακίες στην Αυλή του Βασιλιά της Γαλλίας , Βιβλία: Βορέα, Εβελίνα (1965) Ρόσο Φιορεντίνο Μιλάνο: Fratelli Fabbri, Stefano Zuffi Rosa Giorgi Ιστορία της Τέχνης 14ος - 20ος, The high Renaissance and Mannerism Linda Murray, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια. Σημειώσεις ΑΣΚΤ 1991 Ειρήνη Φλώρου
Γκολφινόπουλος Χάρης Ζωγράφος Αγιογράφος μέλος του ΕΕΤΕ
© Γκολφινόπουλος Χαράλαμπος, 2025. Με επιφύλαξη παντός δικαιώματος.
Εικονοθήκη
